فارسی
در حالی که مسعود پزشکیان و برخی مقام‌های دولت بر ضرورت مذاکره و دشواری اداره کشور در شرایط جنگی تأکید دارند، بخشی از برنامه‌های صداوسیما با ادبیاتی متفاوت از تشدید رویارویی نظامی سخن می‌گویند. این تفاوت آشکار، پرسش‌هایی جدی درباره نقش رسانه ملی و منافع جریان‌های پشتیبان آن مطرح کرده است. این گزارش به موضوع صداوسیما و کاسبان جنگ می‌پردازد.
مصطفی خوش‌چشم، از کارشناسان برنامه‌های سیاسی تلویزیون، روز ۱۳ مهر در اظهاراتی درباره احتمال آغاز دور تازه درگیری‌ها گفت: «جنگ داریم، چه جنگی!» این اظهارات نمونه‌ای از مواضعی است که منتقدان را با این پرسش روبه‌رو کرده که چرا بخشی از رسانه حکومتی به جای پرداختن به هزینه‌های جنگ، بر گسترش آن تأکید دارد. همچنین، صداوسیما و کاسبان جنگ از محورهای اصلی این گزارش است.
برای پیگیری لحظه‌به‌لحظه مهم‌ترین رویدادها، ما را در سایت PhoenixQ و شبکه‌های اجتماعی سابسکرایب و دنبال کنید.
کاسبان جنگ و منافع جریان‌های صاحب نفوذ
محمد رهبر، روزنامه‌نگار و تحلیلگر سیاسی، معتقد است صداوسیما در شرایط کنونی بیش از گذشته به بازتاب‌دهنده مواضع جریان‌های تندرو درون جمهوری اسلامی تبدیل شده است. از نگاه او، برخی نیروهای امنیتی، بخش‌هایی از سپاه پاسداران و چهره‌های مذهبی نزدیک به ساختار قدرت، از ادامه وضعیت جنگی برای حفظ نفوذ سیاسی خود بهره می‌برند.
رهبر این گروه‌ها را «کاسبان جنگ» می‌نامد. به باور او، مخالفت آنان با پایان درگیری لزوماً ناشی از ارزیابی نظامی یا دشمنی ایدئولوژیک نیست، بلکه می‌تواند با نگرانی درباره جایگاهشان در دوران پس از جنگ نیز ارتباط داشته باشد.
در شرایط بحرانی، نهادهای نظامی و امنیتی نقش پررنگ‌تری در تصمیم‌گیری پیدا می‌کنند. پایان جنگ اما می‌تواند اولویت‌های دیگری را در جامعه مطرح کند؛ از بازسازی اقتصاد و کاهش محدودیت‌های اجتماعی گرفته تا پاسخگویی درباره تصمیم‌های دوران جنگ. برخی جریان‌های صاحب نفوذ اطمینان ندارند در چنین شرایطی بتوانند موقعیت پیشین خود را حفظ کنند.
گزارشی که رویترز در ۲۹ اکتبر منتشر کرد، از وجود شبکه‌ای شامل هزاران مجموعه مرتبط با وزارت دفاع ایران خبر داد. بر اساس این گزارش، این شبکه از طریق شرکت‌های واسطه، تجهیزات مورد نیاز فعالیت‌های نظامی را حتی در شرایط جنگ و تحریم وارد کرده است. البته وجود چنین شبکه‌هایی به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که مدیران آن‌ها خواهان ادامه جنگ هستند، با این حال هم‌زمانی حضور در ساختارهای امنیتی و برخورداری از فرصت‌های ویژه اقتصادی می‌تواند زمینه تعارض منافع را فراهم کند.
صداوسیما، مدیریت سیاسی و اختلافات درون حکومت
علی خامنه‌ای در ۷ مهر ۱۴۰۰ پیمان جبلی را به ریاست صداوسیما منصوب کرد. کمتر از سه ماه بعد، وحید جلیلی، برادر سعید جلیلی، به عنوان قائم‌مقام رئیس سازمان در امور فرهنگی منصوب شد. منتقدان این انتصاب‌ها را بخشی از روندی دانستند که از آن با عنوان «خالص‌سازی» یاد می‌شد.
رضا علیجانی، تحلیلگر سیاسی، در گفت‌وگو با دویچه وله می‌گوید مدیریت صداوسیما همواره با ملاحظات سیاسی نهاد رهبری ارتباط داشته است. به اعتقاد او، صداوسیما اکنون بیش از گذشته در اختیار جریان‌هایی قرار گرفته که با وجود پایگاه اجتماعی محدود، از نفوذ قابل توجهی در نهادهای انتصابی برخوردارند.
این اختلافات به موارد مشخصی نیز انجامیده است. در ۹ تیر ۱۴۰۵، پخش گفت‌وگوی ضبط‌شده محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و رئیس هیئت مذاکره‌کننده، در میانه برنامه متوقف شد. مرکز رسانه مجلس اعلام کرد بخش‌هایی از این مصاحبه، از جمله جزئیات توافق اسلام‌آباد و دارایی‌های مسدودشده ایران، بدون هماهنگی حذف شده است.
چند هفته بعد، شورای اطلاع‌رسانی دولت نیز صداوسیما را به برخورد گزینشی با سخنان پزشکیان متهم کرد. این اعتراض به حذف بخش‌هایی از اظهارات رئیس‌جمهور درباره موافقت خامنه‌ای با مذاکرات مربوط می‌شد.
روایت جنگ و هزینه‌ای که جامعه می‌پردازد
علیجانی معتقد است جایگاه صداوسیما برای جریان‌های نزدیک به آن، فراتر از یک ابزار تبلیغاتی است. حضور در برنامه‌های این سازمان می‌تواند به افزایش شهرت و دستیابی به مسئولیت‌های حکومتی کمک کند. برای نمونه، وحید یامین‌پور، مجری پیشین برنامه‌های سیاسی تلویزیون، در دولت ابراهیم رئیسی به معاونت وزارت ورزش و جوانان رسید و امیرحسین ثابتی پس از فعالیت در برنامه «جهان‌آرا» به نمایندگی مجلس دست یافت.
از نگاه محمد رهبر، کاهش تنش و بازگشت به شرایط عادی ممکن است توجه جامعه را از موضوعات نظامی به مشکلات اقتصادی و عملکرد مسئولان معطوف کند. در نتیجه، برخی جریان‌ها استمرار نفوذ سیاسی خود را با ادامه وضعیت بحرانی پیوند زده‌اند.
با این حال، برای اثبات اینکه افراد یا گروه‌های مشخصی آگاهانه در پی طولانی‌تر کردن جنگ برای کسب منافع شخصی هستند، به شواهد بیشتری نیاز است. آنچه می‌توان بررسی کرد، رابطه میان شرایط جنگی، افزایش نفوذ نهادهای امنیتی و موقعیت سیاسی جریان‌های حامی ادامه رویارویی است. در نهایت، هنگامی که روایت جنگ عمدتاً در اختیار یک جریان سیاسی قرار گیرد، این خطر وجود دارد که منافع آن جریان بر شیوه بازنمایی بحران تأثیر بگذارد، در حالی که بخش بزرگی از جامعه هزینه‌های آن را در زندگی روزمره تحمل می‌کند.
