نمایشگاه فرانکفورت: چالش هوش مصنوعی و حق مؤلف

هفتاد و هشتمین نمایشگاه کتاب فرانکفورت از ۷ تا ۱۱ اکتبر برگزار می‌شود. امسال بحث اصلی این رویداد، فراتر از خرید و فروش کتاب است. محور اصلی گفت‌وگوها این پرسش است: وقتی هوش مصنوعی می‌تواند متن بنویسد، ترجمه کند و سبک نویسندگان را تقلید کند، صاحب اثر کیست و چه کسی باید هزینه استفاده از آن را بپردازد؟ این گزارش به موضوع هوش مصنوعی و حق مؤلف در نمایشگاه فرانکفورت می‌پردازد.

این پرسش برای نویسندگان، مترجمان و ناشران فارسی‌زبان نیز اهمیت زیادی دارد. همچنین، هوش مصنوعی و حق مؤلف در نمایشگاه فرانکفورت از محورهای اصلی این گزارش است.

برای پیگیری لحظه‌به‌لحظه مهم‌ترین رویدادها، ما را در سایت PhoenixQ و شبکه‌های اجتماعی سابسکرایب و دنبال کنید.

فراخوان فرانکفورت و خواسته ناشران

اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان آلمان در آستانه افتتاح نمایشگاه، سندی با عنوان «فراخوان فرانکفورت» منتشر کرد. به گزارش رادیو سراسری آلمان (Deutschlandfunk)، تاکنون بیش از ۱۲۰ ناشر این فراخوان را امضا کرده‌اند.

این فراخوان خطاب به کمیسیون اروپا، پارلمان اروپا و دولت آلمان تنظیم شده است. خواسته اصلی آن ایجاد مدل‌های منصفانه برای صدور مجوز است. همچنین خواستار ابزارهای مؤثر برای اجرای حقوق خالقان آثار در برابر سامانه‌های هوش مصنوعی شده است.

بانیان فراخوان می‌گویند شرکت‌های هوش مصنوعی در بسیاری از موارد آثار محافظت‌شده را بدون رضایت صاحبان آن‌ها به کار می‌برند. افزون بر این، هیچ حق‌الزحمه‌ای هم پرداخت نمی‌شود. اگر اعتراضی هم باشد، صاحبان حق باید با هزینه و وقت خودشان تخلف را ثابت کنند.

آثار فارسی و چالش هوش مصنوعی

آثار فارسی، چه در ایران و چه خارج از کشور، می‌توانند بخشی از داده‌های آموزشی مدل‌های زبانی باشند. مسئله فقط کپی مستقیم نیست. هوش مصنوعی می‌تواند سبک، ساختار و الگوهای زبانی یک نویسنده را بازتولید کند.

در بسیاری از کشورها هنوز روشن نیست که صاحب اثر در این وضعیت چه حقی دارد. همچنین مشخص نیست که چگونه می‌تواند این حق را اعمال کند.

برنامه‌های نمایشگاه امسال

در نمایشگاه امسال نشست‌هایی درباره هوش مصنوعی در نشر دانشگاهی برگزار می‌شود. موضوعات دیگر شامل جست‌وجوی کتاب در عصر موتورهای هوشمند، تولید کتاب صوتی و بازار حقوق نشر است.

برنامه «Frankfurt Calling» با ۱۲۰ رویداد در ۱۴ مکان مختلف برگزار می‌شود. این برنامه به موضوعاتی مانند دموکراسی، حقوق بشر، اطلاعات نادرست، جنگ، حافظه تاریخی و بحران اقلیمی می‌پردازد.

امسال تعریف سنتی «ناشر» و «کتاب» نیز در حال تغییر است. بخشی از نمایشگاه به داستان‌هایی اختصاص دارد که از رسانه‌ای به رسانه دیگر می‌روند. از رمان تصویری تا بازی رایانه‌ای، مانگا، کمیک و تولید صوتی همگی در این بخش حضور دارند.

جمهوری چک؛ کشور مهمان نمایشگاه

کشور مهمان نمایشگاه امسال جمهوری چک است. این کشور با شعار «کشوری در ساحل» و حدود ۷۵ نویسنده و هنرمند در فرانکفورت حضور دارد.

از سال ۲۰۲۴ تاکنون بیش از ۱۰۰ عنوان از ادبیات چک به زبان آلمانی ترجمه شده است. بر اساس سنت نمایشگاه، برنامه کشور مهمان فقط به معرفی ادبیات محدود نمی‌شود. این برنامه به ترجمه و فروش حقوق نشر هم می‌پردازد.

برای ناشران فارسی‌زبان، این بخش اهمیت ویژه‌ای دارد. ناشران ایرانی سال‌هاست با محدودیت‌های بانکی، دشواری حضور در بازارهای جهانی و ضعف در شبکه فروش حقوق نشر روبه‌رو هستند. از این رو، فرانکفورت برای آن‌ها فقط محل نمایش کتاب نیست. این نمایشگاه فرصتی است برای انعقاد قرارداد، ترجمه، تولید نسخه صوتی، اقتباس سینمایی و ورود به بازارهای تازه.

تعادل میان فناوری و حقوق خالقان

صنعت نشر از امکانات هوش مصنوعی استقبال می‌کند. ترجمه، جست‌وجو و تولید کتاب صوتی از جمله این امکانات هستند. با این حال، ناشران و نویسندگان نگران‌اند که این فناوری بدون رضایت آن‌ها از آثارشان تغذیه کند.

«فراخوان فرانکفورت» تلاشی است برای تعیین مرز این رابطه. پیام آن روشن است: ناشران نمی‌خواهند هوش مصنوعی را کنار بگذارند. اما نمی‌خواهند استفاده بی‌اجازه و بی‌پرداخت از آثار انسانی به یک قاعده تبدیل شود.

در نهایت، برای نویسندگان و مترجمان فارسی‌زبان این بحث احتمالاً به‌زودی از یک مناقشه اروپایی فراتر می‌رود. پرسشی شخصی‌تر در پیش است: اثر من چگونه وارد هوش مصنوعی شد و سهم من از آن چیست؟