جنگ و تحریمهای اقتصادی هزینه فعالیت بسیاری از بنگاههای ایرانی را افزایش داده است. با این حال، بخشی از اقتصاد ایران از طریق شبکههایی فعالیت میکند که به نهادهای نظامی و امنیتی وابستهاند. این مجموعهها در شرایطی که شرکتهای عادی با مشکلات بانکی و کمبود ارز دستوپنجه نرم میکنند، به مسیرهای متفاوتی برای تامین کالا و انتقال منابع مالی دسترسی دارند. این گزارش به موضوع منافع اقتصادی سپاه از تحریم میپردازد.
همین تفاوت، بحث درباره منافع اقتصادی ادامه بحران را مطرح کرده است. سپاه پاسداران علاوه بر وظایف نظامی، از طریق شرکتهای وابسته در بخشهایی چون انرژی، تجارت خارجی، ساختوساز و زیرساختهای صنعتی حضور دارد. در چنین ساختاری، افزایش محدودیتهای تجاری میتواند برخی شرکتها را متوقف کند، اما همزمان موقعیت شبکههایی را تقویت کند که توانایی فعالیت در شرایط تحریم را دارند. همچنین، منافع اقتصادی سپاه از تحریم از محورهای اصلی این گزارش است.
برای پیگیری لحظهبهلحظه مهمترین رویدادها، ما را در سایت PhoenixQ و شبکههای اجتماعی سابسکرایب و دنبال کنید.
محمد مهاجری، فعال سیاسی اصولگرا، پیشتر در گفتوگو با ایلنا از جریانهایی انتقاد کرده بود که به اعتقاد او از پایان جنگ زیان میبینند. او این گروهها را «کاسبان جنگ» و «کاسبان تحریم» نامید. به گفته مهاجری، پایان درگیریها میتواند هم منافع اقتصادی و هم موقعیت سیاسی آنان را تحت تاثیر قرار دهد.
شبکههای تجاری با دسترسی ویژه در دوران تحریم
شاهین مدرس، تحلیلگر مطالعات امنیتی و روابط بینالملل، در گفتوگو با دویچه وله میگوید محدود شدن صادرات رسمی نفت و دشوارتر شدن انتقال ارز، وابستگی حکومت به واسطههای تجاری را افزایش داده است. به گفته او، مجموعههایی که به شبکههای بانکی غیررسمی و شرکتهای واسطه دسترسی دارند، در این شرایط اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
مدرس معتقد است: «سپاه و شبکههای مرتبط با آن میتوانند نقش پررنگتری در فروش نفت، جابهجایی منابع مالی و تامین تجهیزات نظامی داشته باشند.» گزارشهای تحقیقی نیز ابعاد فعالیت این شبکهها را نشان دادهاند.
رویترز در گزارشی مبتنی بر اسناد بانکی و دادههای ثبت شرکتها از وجود بیش از پنج هزار مجموعه مرتبط با وزارت دفاع جمهوری اسلامی خبر داد. بر اساس این تحقیق، یکی از این مجموعهها از ژانویه ۲۰۲۵ تا ژوئن ۲۰۲۶ حدود دو میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار تجهیزات نظامی وارد کرده است. بخشی از این اقلام شامل مواد مورد استفاده در تولید موشک و پهپاد بوده و محمولهها از چین و روسیه تامین شدهاند.
با این حال، نمیتوان تمام ارزش معاملات شناساییشده را مستقیما به سپاه نسبت داد. یافتههای این تحقیق نشان میدهند که حتی جنگ و محاصره دریایی نیز تجارت نظامی جمهوری اسلامی را به طور کامل متوقف نکرده است.
رمزارزها و تحریمهای تازه آمریکا
یکی دیگر از ابزارهای مورد استفاده در شبکههای مالی مرتبط با سپاه، رمزارزها هستند. شرکت تحلیل بلاکچین TRAM Labs در ژانویه ۲۰۲۶ اعلام کرد دو صرافی ثبتشده در بریتانیا، به نامهای Zdsex و Zdexion، در فاصله سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ حدود یک میلیارد دلار تراکنش مرتبط با آدرسهای منتسب به سپاه را پردازش کردهاند. بخش عمده این مبادلات با استفاده از استیبلکوین Tether انجام شده است.
در همین زمینه، وزارت خزانهداری آمریکا روز ۲۹ آبان چهار شهروند ایرانی را به اتهام مشارکت در شبکههای انتقال درآمدهای حاصل از فروش نفت تحریم کرد. واشنگتن مدعی است برخی واسطهها بخشی از درآمد نفت فروختهشده در خارج را برای منافع شخصی نگه داشتهاند. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا نیز در ۱۶ آبان از تشکیل نیروی ویژه «دروازه آهنین» برای مقابله با انتقال تسلیحات و منابع مالی غیرقانونی خبر داد.
بازسازی زیرساختها و تعارض منافع
قرارگاه سازندگی خاتمالانبیا، از مهمترین مجموعههای وابسته به سپاه، سالهاست در پروژههای نفت، گاز و راهسازی فعالیت میکند. اکنون تخریب زیرساختها در جنگ تازه، موضوع بازسازی را به یکی از مسائل مهم اقتصادی تبدیل کرده است. مدرس معتقد است شرکتهای وابسته به سپاه به دلیل برخورداری از تجهیزات و ارتباط با نهادهای دولتی، میتوانند در واگذاری پروژههای بازسازی موقعیت ممتازی داشته باشند.
حسن منصور، اقتصاددان، در گفتوگو با دویچه وله میگوید: «تحریمها میتوانند انتقال برخی کالاهای حساس را دشوار کنند، اما امکان قطع کامل شبکههای تجاری جمهوری اسلامی محدود است.» به گفته او، تجربه تحریمهای گذشته نشان میدهد حکومتها میتوانند با پرداخت هزینه بیشتر، بخشی از نیازهای خود را تامین کنند. در مقابل، این فشارها بار سنگینتری بر دوش جامعه میگذارند.
مسئله اصلی در بررسی «کاسبان جنگ» همین ارتباط میان قدرت اقتصادی و اختیار سیاسی است. وقتی نهادهایی که در تصمیمهای امنیتی نقش دارند، همزمان در تجارت خارجی و قراردادهای دولتی نیز حضور گسترده دارند، بررسی تعارض منافع آنها اهمیت بیشتری پیدا میکند.
فارسی
















































