نظامیشدن آموزش در ایران موضوع تازهای نیست. با این حال، گزارشهای اخیر نشان میدهد این روند در ماههای گذشته شدت گرفته است. از آموزش سلاح در مدارس ابتدایی تا فراخوان سپاه پاسداران برای جذب کودکان ۱۲ سال به بالا، ابعاد این پدیده گسترش یافته است. سازمان عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر درباره حضور کودکان مسلح در ایستهای بازرسی هشدار دادهاند.
مقامهای جمهوری اسلامی اردوهای «راهیان نور» و طرح «نومیدان» را «فعالیت فرهنگی، داوطلبانه و توانمندسازی» میخوانند. در مقابل، معلمان و فعالان حقوق کودک این برنامهها را نقض آشکار حقوق دانشآموزان میدانند. همچنین، نظامیشدن آموزش در ایران یکی از محورهای اصلی این گزارش است.
برای پیگیری لحظهبهلحظه مهمترین رویدادها، ما را در سایت PhoenixQ و شبکههای اجتماعی سابسکرایب و دنبال کنید.
از بسیج دانشآموزی تا آموزش سلاح در مدارس
نظام آموزشی ایران از دهه شصت و همزمان با «انقلاب فرهنگی» مسیر ایدئولوژیک خود را آغاز کرد. ابتدا معلمان دگراندیش کنار گذاشته شدند و کتابهای درسی بازنویسی شدند. سپس در دهه هفتاد، تشکیلات «بسیج دانشآموزی» قانونی شد و سازماندهی سیاسی کودکان شکل رسمی گرفت.
سیوان سلیمانی، فعال صنفی معلمان و عضو انجمن صنفی معلمان کردستان، میگوید این آموزشها تنها در کتاب درسی خلاصه نمیشود. به گفته او، از طریق «برنامه درسی پنهان» و مناسبات روزمره، محتوای ایدئولوژیک به ذهن دانشآموزان منتقل میشود. او با اشاره به حضور نیروهای مسلح در حیاط مدارس پس از جنبش «ژن، ژیان، ئازادی» میگوید: «مدرسه دیگر صرفاً یک نهاد مدنی نیست، بلکه میتواند به بخشی از زیرساخت امنیتی حاکمیت تبدیل شود.»
آزاده نعمان، معلم و فعال صنفی فرهنگیان و عضو اتحادیه ملی آموزش انگلستان، نیز تأکید میکند که برنامههای دفاعی و ایدئولوژیک برای کودکان شش و هفتساله هم اجرا میشود. درس «آمادگی دفاعی» نیز حدود چهل سال است که با بخشهای عملی در مراکز بسیج در مدارس حضور دارد. او هشدار میدهد که ورود نیروهای بسیجی و روحانیون بدون آموزش تخصصی، فضای مدرسه را به محیطی پرتنش تبدیل میکند و جایگاه معلم را از میان میبرد.
فقر، ابزاری برای جذب نوجوانان
پشت این برنامههای ایدئولوژیک یک واقعیت اقتصادی تلخ نهفته است. در مناطق محروم، نهادهای قدرت از تنگناهای مالی خانوادهها برای جذب نوجوانان بهره میبرند. سوران لطفی، فعال صنفی فرهنگیان و سخنگوی پیشین شورای هماهنگی تشکلهای صنفی فرهنگیان ایران، این وضعیت را «بهرهکشی مضاعف» از کودکان میداند.
سیوان سلیمانی به شکلی از فشار غیرمستقیم اشاره میکند. امتیازاتی مانند تخفیف امکانات ورزشی، تسهیلات ورود به دانشگاه و کسر خدمت سربازی برای اعضای بسیج، برخی نوجوانان کمدرآمد را نه از سر باور ایدئولوژیک، بلکه برای دسترسی به فرصتهای برابر به این ساختارها میکشاند. آزاده نعمان نیز میگوید خانوادههای فقیر گاهی ناچار میشوند حضور فرزندشان را بپذیرند، چون این حضور به نمره انضباطی یا یک وعده غذای گرم گره خورده است.
آمنه عسگری طرقی، فعال حقوق کودک و نماینده «مدافعان حق کودکی در ایران»، بر تناقض آشکار طرح «نومیدان» انگشت میگذارد. در حالی که بسیاری از دانشآموزان در مدارس فرسوده درس میخوانند، این طرح آموزش رایگان سلاح به کودکان را با مدال و جایزه همراه کرده است. علاوه بر این، نام «جمعیت هلالاحمر» در کنار بسیج دانشآموزی و وزارت آموزشوپرورش بهعنوان نهاد همکار این طرح درج شده است.
پیامدهای روانی و اجتماعی نظامیشدن آموزش
پیامدهای این سیاستها به کلاس درس محدود نمیماند. به گفته کارشناسان، رویارویی زودهنگام کودکان با سلاح و فرهنگ جنگ میتواند به اضطراب، پرخاشگری و اختلال استرس پس از سانحه بینجامد. در بلندمدت نیز بنیانهای فکری نسل جدید تضعیف میشود.
عسگری طرقی از خطر «طرد اجتماعی» نوجوانانی هشدار میدهد که در گشتهای امنیتی بهکار گرفته شدهاند. به گفته او، اگر جامعه این کودکان را عامل آگاه سرکوب بداند نه قربانی بهرهکشی، انزوا و وابستگیشان به نهادهای نظامی بیشتر میشود. او تأکید میکند: «مسئولیت این وضعیت بر عهده بزرگسالان و نهادهایی است که کودکان را سازماندهی کردهاند، نه خود کودکان.»
سوران لطفی نیز میگوید هدف از اردوهای «راهیان نور» آشنا کردن بچهها با تاریخ نیست. به باور او، حکومت میخواهد ذهن نسل آینده را «تسخیر» کند تا بهجای پرسشگری، «اطاعت» بیاموزد. در نهایت، آزاده نعمان این وضعیت را با یک جمله خلاصه میکند: «مدرسه پادگان نظامی نیست؛ مکانی است که دانشآموز باید بتواند پرسشگری کند و رشد فکری داشته باشد.»
فارسی
















































