فارسی
مهدی خان‌بابا تهرانی، فعال سیاسی چپ‌گرا و از مخالفان هر دو حکومت پیش و پس از انقلاب ۱۳۵۷، روز سه‌شنبه ۲۰ اکتبر (۲۸ مهر) در سن ۹۲ سالگی در فرانکفورت آلمان درگذشت. نام او با تاریخ جنبش چپ ایران، مبارزات سیاسی در خارج از کشور و تلاش برای شکل‌گیری جریانی دموکراتیک و مستقل پیوند خورده است. این گزارش به موضوع درگذشت مهدی خان‌بابا تهرانی می‌پردازد.
از حزب توده تا زندان‌های پهلوی
خان‌بابا تهرانی در نوجوانی به حزب توده ایران نزدیک شد. او در سال ۱۳۲۹ به عضویت سازمان جوانان این حزب درآمد. همچنین، درگذشت مهدی خان‌بابا تهرانی از محورهای اصلی این گزارش است.
برای پیگیری لحظه‌به‌لحظه مهم‌ترین رویدادها، ما را در سایت PhoenixQ و شبکه‌های اجتماعی سابسکرایب و دنبال کنید.
فعالیت در تشکیلات دانش‌آموزی و سازمان جوانان حزب توده از نخستین تجربه‌های سیاسی او بود. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به دلیل فعالیت‌های حزبی بازداشت شد. مدتی را نیز در زندان‌های نظامی و قزل‌قلعه گذراند.
پس از آزادی، ادامه زندگی سیاسی در ایران برایش دشوار شده بود. از این رو کشور را ترک کرد و در میان نیروهای چپ ایرانی در خارج از کشور به فعالیت پرداخت.
او از سازمان‌دهندگان جنبش دانشجویی ایرانیان در اروپا، یعنی کنفدراسیون دانشجویان خارج از کشور، بود. در همین دوره با جریان‌های چپ و مخالف حکومت پهلوی نیز در ارتباط بود.
انشعاب از حزب توده و فعالیت در رادیو پکن
خان‌بابا تهرانی در ادامه از حزب توده ایران جدا شد. او به تشکلی چپ‌گرا با گرایش به چین پیوست و به این کشور رفت.
در آن دوره در بخش فارسی رادیو پکن کار کرد. این تجربه را بعدها در روایت شفاهی خود به تفصیل بازگو کرد.
در همین حال، با محدودیت‌های سیاست خارجی چین و ملاحظات آن در قبال حکومت ایران نیز روبه‌رو بود. این تجربه بخش مهمی از زندگی سیاسی او در خارج از کشور به شمار می‌رود.
بازگشت به ایران پس از انقلاب
با پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، خان‌بابا تهرانی به ایران بازگشت. او با باور به ضرورت پیوند میان آزادی‌های سیاسی، دموکراسی و عدالت اجتماعی، در شکل‌گیری جبهه دموکراتیک ملی نقش داشت.
این جریان می‌کوشید نیروهای چپ دموکرات، ملی‌گرا و دیگر مخالفان اقتدارگرایی را در چارچوبی مشترک گرد آورد. افزون بر این، او در سازمان‌دهی جریان چپ مستقل و شورای متحد چپ نیز مشارکت داشت.
در ارزیابی خان‌بابا تهرانی، یکی از مسائل اصلی چپ ایران پس از انقلاب، غلبه گرایش‌های انحصارطلبانه بود. او معتقد بود که این گرایش‌ها توانایی دفاع مشترک از آزادی‌های سیاسی و حقوق شهروندی را از میان برد.
خاطرات و آثار مکتوب
خان‌بابا تهرانی در سال ۱۹۸۳ در پاریس با حبیب لاجوردی گفت‌وگویی مفصل انجام داد. این گفت‌وگو برای پروژه تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد ضبط شد.
او در آن مصاحبه تجربه‌های سیاسی خود را از دوران نوجوانی تا تحولات پس از انقلاب بازگو کرد. این روایت افزون بر خاطرات شخصی، سندی از فراز و فرود جنبش چپ ایران نیز هست.
از سوی دیگر، کتاب «نگاهی از درون به جنبش چپ ایران؛ گفت‌وگو با مهدی خان‌بابا تهرانی» اثر حمید شوکت، یکی از مهم‌ترین آثار مرتبط با اوست. این کتاب بر پایه گفت‌وگوهایی شکل گرفت که در سال‌های ۱۳۶۵ و ۱۳۶۶ انجام شد. نخستین بار نیز در سال ۱۳۶۸ در آلمان منتشر شد.
خاطرات او در این کتاب هم سندی از زندگی سیاسی اوست و هم روایتی از نسلی که بخش بزرگی از عمر خود را صرف مبارزه سیاسی کرد.
تلاش برای همگرایی اپوزیسیون
در سال‌های بعد، خان‌بابا تهرانی از کارنامه اصلاح‌طلبان در ایران ناامید شد. به همین دلیل تلاش خود را برای همکاری نیروهای دموکراسی‌خواه و جمهوری‌خواه مخالف جمهوری اسلامی تشدید کرد.
او از چهره‌های مؤثر در شکل‌گیری اتحاد جمهوری‌خواهان ایران به شمار می‌رفت. نخستین همایش این تشکل در ژانویه ۲۰۰۴ در برلین با حضور صدها فعال سیاسی و فرهنگی برگزار شد. خان‌بابا تهرانی در مراسم گشایش آن سخنرانی کرد.
او بر ضرورت عبور از پراکندگی نیروهای اپوزیسیون تأکید داشت. معتقد بود که گروه‌های سیاسی نباید خود را به‌تنهایی نماینده تمام مخالفان حکومت بدانند. از نظر او، شکل‌گیری یک نیروی مؤثر سیاسی مستلزم پیوند با جامعه و مطالبات واقعی مردم بود.
خان‌بابا تهرانی با برآمد جنبش سبز همراهی داشت. با این حال، به ضعف رهبری آن نیز انتقاد می‌کرد.
در ارزیابی او، یکی از ضعف‌های مزمن اپوزیسیون ایران پراکندگی و رقابت گروه‌ها بر سر کسب رهبری بود. این وضعیت مانع تبدیل ظرفیت اجتماعی مخالفان به نیرویی سیاسی و مؤثر می‌شد.
به گفته همراهانش، او در سال‌های پایانی عمر نیز از ضرورت ارتباط نزدیک‌تر اپوزیسیون خارج از کشور با جنبش‌های مدنی داخل ایران دفاع می‌کرد. در نهایت، همچنان خواهان همگرایی دوباره نیروهای جمهوری‌خواه بود.
